Simlock & building android kernel module

Аль өнгөрсөн өвөл 30 еврогоор simlock-той Huawei u8180 (Ideos X1) гэдэг Андройд гар утас авав. Simlock-ыг нь эс тооцвол дажгүй хөөрхөн утас аж. Уг нь 10 ногооноор simlock гаргана гэсэн үйлчилгээнүүд интернетээр дүүрэн байна. 30 евроны утсыг 10 доллар төлж түгжээ гаргахад дэндүү харамсалтай санагдаад, дээрээс нь бас ер нь яаж simlock гаргадаг юм бол гэсэн сониуч зан хөдөлсөн тул өөрөө түгжээ гаргадаг баатар болов. Simlock-ын тухай мэдээлэл интернетээр их ховор юм, бодвол зарим улсад түгжээ гаргах хориотой дээрээс бас зарим нөхдүүд мөнгө олох аргаа алдахгүй гэсэн юм болов уу даа.

Андройд гар утас маань Qualcomm MSM7225 гэсэн SoC-той юм байна. MSM7225 нь дотроо 2 ширхэг ARM процессор агуулдаг аж. 528 Mhz-ын хурдтай ARM11 процессор дээр нь Андройд үйлдлийн систем харин арай удаан ARM9 дээр нь GSM/UMTS-г хариуцсан AMSS (Advanced Mobile Subscriber Software) хэмээх үйлдлийн систем тус тус ажиллана. Энэ хоёр процессор дундаа 512MB-ын хэмжээтэй нэг л flash memory хувааж ашиглана. Гэхдээ AMSS нь Android-ын ашиглаж байгаа санах ойд хандаж болдоггүй, Андройд нь ч гэсэн нөгөө процессорын flash санах ойг хардаггүй аж.

Андройд, AMSS хоёр хоорондоо AT коммандын тусламжтайгаар харьцана. Хэрвээ та 99110000 гэсэн дугаар руу залгавал Андройд үйлдлийн систем AMSS руу зөвхөн "ATD 9911000" тушаал илгээнэ. Энэ тушаалыг аваад AMSS өгөгдсөн дугаар руу залгана. Андройд өөр юу ч хийхгүй, бусад дуудлагатай холбоотой бүх зүйлсийг зөвхөн AMSS хариуцна. Нэг ёсондоо Андройд маань гар утасны үйлдлийн систем биш харин зөвхөн гар утасны UI л гэсэн үг, харин AMSS маань гар утасны жинхэнэ үйлдлийн систем нь юм.

AMSS-д зориулсан flash санах ой дотор EFS2 гэсэн нэг partition байна. Энэ дотор IMEI (International Mobile Equipment Identity), SPL (Service Programming Code), simlock гэх мэт GSM/UMTS-тэй холбоотой бүх чухал мэдээлэл хадгалагдана. Тиймээс ямар нэгэн аргаар Андройдоос EFS2 partition-руу хандаж чаддаг байж түгжээ гаргадаг болно. Ингэхийн тулд янз бүрийн юм оролдож үзсэнээс хамгийн гайгүй арга нь kernel module бичиж харагдахгүй байгаа partition-уудыг харагдуулах арга байв.

Энэ аргыг ашиглахын тулд та гар утсаа шоронгоос гаргасан байхаас гадна Андройд SDK болон NDK 5b суулгасан байх хэрэгтэй. Үүний дараа та гар утсандаа тохирсон kernel олох хэрэгтэй. Би гар утсандаа таарсан kernel эндээс олов. Татаад задалсныхаа дараа гар утсаа компьютертэйгээ холбоод доорх тушаалуудыг бүрхүүл дээр бичээрэй:

1. cd /path/to/kernel
2. adb pull /proc/config.gz .
3. gunzip config.gz
4. mv config .config
5. make ARCH=arm CROSS_COMPILE=/path/to/android/ndk5b/toolchains/arm-eabi-4.4.0/prebuilt/bin/linux-x86/bin/arm-eabi- modules_prepare

Одоо та шинэ хавтас үүсгээд дотор нь доорх файлыг mtd-hack.c гэж хадгална уу.


mtd-hack.c-г хадгалсан хавтас дотроо та хоосон Makefile үүсгээд дотор нь obj-m += mtd-hack.o гэж бичиж хадгалаарай. Одоо та доорх тушаалуудыг ашиглаад kernel module-аа build хийгээд, гар утас руугаа хуулж ажиллуулаарай:

1. cd /path/to/mtd-hack-module
2. make ARCH=arm CROSS_COMPILE=/path/to/android/ndk5b/toolchains/arm-eabi-4.4.0/prebuilt/bin/linux-x86/bin/arm-eabi- -C /path/to/kernel M=/path/to/mtd-hack-module modules
3. adb push mtd-hack.ko /sdcard/mtd-hack.ko
4. adb shell
5. su
6. cd /sdcard
7. insmod mtd-hack.ko

Хэрвээ бүх зүйл амжилттай болсон бол таны бүх flash memory тань /dev/mtd/mtd9 гэсэн шинэ partition болж орж ирсэн байгаа. (EFS2 partition яаг хаана байгааг нь сайн мэдэхгүй байгаа учир бүх flash-аа нэг partition болгов) Та одоо энэ partition-ыг backup хийж авч болно:

1. dd if=/dev/mtd/mtd9 of=/sdcard/fulldump.bin bs=4096
2. rmmod mtd_hack

IMEI гэх мэд чухал мэдээллүүд EFS2 partition дотор хадгалагддаг гэж урьд нь бичсэн билээ. Энэ чухал мэдээлэл/тохиргоо бүрийг NV (non volatile) item гэж нэрлэх бөгөөд item болгон өөрийн дугаартай байна. IMEI жишээ нь 550 дахь item, харин AMSS version нь 60001 дэх item. Та одоо fulldump.bin файлаа дурын HEX editor-оор онгойлгоод "550n" эсвэл "60001n" гэж хайгаад үзээрэй, олдож байвал яаг тэнд чинь IMEI, AMSS version item-ууд хадгалагдсан байгаа.

Харамсалтай нь sim unlock key нь NV item биш, харин EFS2 дотор өөрийн гэсэн файл систем дотор perso.txt гэсэн файл дотор хадгалагдана. Тэгэхээр үүнийг эхлээд reverse engeneering хийж байж unlock key олно. Би одоохондоо үүнийг хийж амжаагүй байгаа. Гэхдээ цаад учрыг нь ольё гэхгүйгээр түгжээ гаргая гэвэл маш амархан арга нэг бий. Түгжээгүй утас нэгийг олоод EFS2-ыг нь backup хийгээд энэ backup-аа түгжээтэй утасруугаа хуулахад л хангалттай. Ингээд гар утас тань түгжээгүй болчихно. Гэхдээ арай л fun багатай арга юм даа...

Аз олз биз?

Энэ өдөр ёстой азтай өдөр байлаа. Учир нь би их том олзтой байв. Яагаад гэвэл олон жил хайж байсан зүйлээ оллоо. Тээр жилийн намар юм даг, тэнэж яваад нэгэн цэцэрлэгийн танилцуулах самбарт хүүхдэд хориглох долоон зүйл гэдгээс эдүгээ миний бөндгөрт "өнгөнд бүү гялбуул, амттанд буу умбуул, улай бүү үзүүл" гэсэн гурван мөр нь л үлдсэн байв. Ингээд энэ өдөр гэнэт тэр долоон мөрийг гүйцээх хүсэл төрөөд шарсан махыг анддаггүй шар зурхайч гүүгл гэгчээс асуув. Гурвууланг нь бичээд хайсан чинь гүүгл гуай нүдээ жартайлгаж байгаа хэлж байна "Хүү минь арай их юм нэхээд байгаа юм биш үү?" гэж. Тэгэхээр нь ганцхан "Өнгөнд бүү гялбуул" гээд ахиад нэг асуув. Гүүгл гуай нэг л сэжигтэй харж байснаа "За хүү минь, миний уншсан ерэн есөн номон дотроос хавтасгүй ганц дотор л наад мөр чинь олдлоо" гэв. Ингээд олдсон тэр ганц хуудсыг нээгээд харсан чинь ёстой буруу зөвгүй бичсэн текстэн дотор уг мөр маань байж байх нь тэр. Гэвч долуулаа биш дөрөв нь байж байлаа. Тэгээд цааш нь уг хуудсыг жаахан гүйлгэж харлаа. Үг үсэг нь гээгдэж юмуу эсвэл өөр үсгээр орлуулагдсан, бүр сонин хачин тэмдэг орлуулагдсан гэх мэт шинж чанараар нь харж байгаад сонингоос үсэг таньдаг програмаар татаж авсан болох нь мэдэгдлээ. Энэ нь "Нийслэлийн сонин бичиг" хэмээх сонины мянга есөн зуун ерэн оны долоон сарын хорин дөрвөнд гарсан дугаарын "Хүмүүжүүлэх арга барилаас" гэсэн нийтлэл байв. Сонингийн хуудаснаас шууд татсан болохоор баганы текст энд тэндгүй тарж солигдсон, тасарч салсан байхаас гадна олон үгийг буруу таньж, бас буруу орлуулсан байв. Би хэсэг өөрөө тайлж уншиж байснаа сонирхол төрж эмакс уруугаа оруулж байгаад цэгцэлж эхлэв. Хоёр цаг орчим оролдсоны эцэст дараах бичлэгийг бэлэн болголоо. Чадлынхаа хэрээр утга найруулгыг нь зөв сэргээх гэж оролдсон бөгөөд утга найруулгын алдаа байх аваас, эсвэл уг нийтлэлийг уншиж байсан хүн байгаад алдаа эндэгдэл олсон бол засаж өгнө байх гэж найдаж байна. Энэ нийтлэлийг уншиж байхдаа цаг хугацаагаар ухран аялаж байгаа мэт сайхан сэтгэгдэл төрснийг нуух юун. Ялангуяа миний сонсож байгаагүй ардын зүйр үгс аманд бурам мэт орж байсныг бас ярих юун. Ингээд азаар олдсон олзоо хуваая.

Нийслэлийн сонин бичиг 1990-07-24 №5796

Хүмүүжүүлэх арга барилаас

Одоо манай улсын нийт хүн амын 44 хувийг 16 хүртэлх насны хүүхэд багачууд эзэлж байгаа бөгөөд эднээс алслагдсан хот айлын хүүхдийг оролцуулалгүйгээр яслид хамрагдах хүүхдийн 90 шахам хувь, цэцэрлэгт хамрагдах хүүхдийн 70 гаруй хувь нь гэр орондоо өсч бойжиж байна.

Манай 18—45 насны эмэгтэйчүүдийи 6 хүн тутмын 1 нь хамрагдсан хүн ам зүйн судалгаанаас үзэхэд тэдний 20-иод хувь нь 18—19 насандаа хүүхэд төрүүлсэн байна. Энэ нь харьцангуй эрт төрөлт бөгөөд манай улсын гэр бүлийн тулах багана болсон эцэг эхчүүд залуужиж байгаагийн тодорхой баримт юм. Энэ бүхэн хүүхдийг гэр бүлд өсгөн хүмүүжүүлэх шинжлэх ухааны үндэстэй арга зүйг боловсруулах, залуу эцэг эхчүүдэд сурган хүмүүжүүлэх ухааны анхны мэдэгдэхүүн эзэмшүүлэх бүх нийтийн сургалт явуулах зайлшгүй шаардлагатайг харуулж байна.

Бүх нийтийн сургалтыг олон сарын турш үр хүүхдээ гэр орондоо сурган хүмүүжүүлж ирсэн ардынхаа баялаг өв сан, туршлагад тулгуурлаж, орчин үеийн сурган хүмүүжүүлэх сэтгэлзүй, социологийн шинжлэх ухааны арга, хүмүүжлийн бусад хүчин зүйлтэй нягт хослуулан явуулах нь зүйтэй юм. Тэгвэл бид энэ удаа "гэрийн сургуулийн" хүмүүжлийн уламжлал буюу ардын сурган хүмүүжүүлэх зүйн дэвшилт зарим өв сангаас товч тайлбарлан танилцуулъя. Энэ уламжлал ардын аман зохиол, сургаал билгийн сан хөмрөгт хадгалагдан үлджээ.

Гэр бүл болох үүрэг хариуцлагыг юу гэж үздэг байв?

Монголын ард түмэн эртнээс нааш гэр бүл болох явдлыг "төрдөө өрх, түмэндээ үр нэмэх" хүндтэй үйл хэрэг гэж бэлгэшээн дээдэлж, найр хурим хийдэг нь ард олонд ёс төртэй тунхаглан зарлаж буй хэрэг юм. Тэгээд ч айл өрхийг улсын үндэс гэж үзээд "улсаа хөгжүүлье гэвэл өрх гэрээ өөд татаж, ҮР хүүхдээ хүмүүжүүл" гэж сургасаар ирсэн. Аав ээжийн асрамж халамжаас гарч, туурга тусгаарлан айл өрх додомдож үр хүүхэдтэй болоод "төрөх гэдэг төрийн хэрэг, төрхгүй гэдэг эрүүгийн хэрэг" гэж эцэг эхийн үүрэг хариуцлагыг төрийн хэмжээнд хүртэл өндөрт тавьж, ёс журамтай амьдрахыг сургадаг байна. Үүнийг сургаал билгийн зохиолд батлахдаа "үр хүүхдийг ачлан өсгөхийн учир хэмээвээс манай монгол үндэс юугаа бат бэхлэн хожим хожмын олон өдөр улс гэрээ мандуулахын сурвалж" гэж өгүүлсэн байдаг.

Хүүхдийг хүмүүжүүлэх үүрэг зорилгоо яаж ухамсарлаж байв?

Хүүхэд биологийн хувьд хүний удамшлын иж бүрэн шинж төлөвийг өвлөн төрдөг боловч хүн болох чанарыг өөрөө бие дааж хөгжүүлэх чадваргүй байдаг. Тиймээс тэр чадварыг хүүхдэд багаас нь гэр бүлийн дотор эцэг эхчүүд төлөвшүүлэх учиртайг ард түмэн "бие нь төрмөл, санаа нь таримал", "хүнии хүчинд (орчинд) хүн болдог юм шүү" гэсэн зүйр цэцэн үгээр тодорхойлж иржээ. Зарим муу эх, хүүхэд төрүүлэхийг урьтал болгоод өсгөж хүмүүжүүлэх ажлыг цалгардуулж, хүүхдээ багаас нь хүмүүжүүлж чадаагүйгээс ясли, цэцэрлэгийн асрагч хүмүүжүүлэгчид рүү чихэж "төрүүлснээс билгийн биеийг нь төрүүлээгүй" гэдгээр шалтаг зааж, хүн хүмүүжүүлэх үүргээс өөрийгөө чөлөөлөх гэж оролддог, эсвэл хүүхдээ хэт эрхлүүлэн "тосон дотор умбаж, торгон дотор шунгаж" өсгөснөөс эцэстээ зан төлөв нь эвдэрч, хэр баргийн юм тоодоггүй, бусдын үгийг дуулдаггүй, буруу зуршилтай хүн болгодог байна. Тийм эцэг эх "буруу хүмүүжсэн хүүхэд бухын хүзүүнээс бүдүүн болдгийг" үзэж, эцэстээ "өнгөрсөн бороонд цув нөмрөв" гэгчээр яаж ч хүмүүжүүлэх гэж оролдоод дийлэхээ больж, "гэм нь урдаа гэмшил нь хойноо" гэдгийг биеэр амсдаг. Ард түмэн хүүхдэд тавих хайр халамж хязгааргүй, харин энхрийлэл хязгаартай байх ёстой, тиймээс "хайраа дотроо байлгаж, халаа гаднаа үзүүлж явбал" эндэгдэлд ордоггүй гэсэн зарчим баримталж иржээ.

Хүмүүжүүлэх орчныг яаж бүрдүүлж байв?

Ардын сурган хүмүүжүүлэх зүй "эрүүл биед саруул ухаан оршдог" гэдгийг урьтал болгохдоо үүнийг дан биетэй хүнд төдийгүй, давхар биетэй эхчүүдэд бас хамааруулдаг аж. Тийм учраас жирэмсэн эхчүүдийг ихэд хүндэтгэн хүн бүр халамж тавьж явах, суух, хэвтэхэд нь тусалж, найрсаг харьцаж сэтгэл санаагий нь тайван байлгах, айж эмээж цочихоос болгоомжилж улай үхдэл үзүүлэхгүй байхыг хичээхээс гадна хоол ундны дэг журам сахиулдаг байв. Энэ нь нэг ёсондоо тэр тулгар эхийг төдийгүй, төрөх үр хүүхдийнх нь эрүүл мэнд, хувь заяаг бодолцсон хэрэг юм. Ард түмэн хүүхдийг сэрүүвтэр орчинд нэхий юм уу, борог (ширүүвтэр) даавуу зарим нутагт хөх бууц дээр тосч авдаг заншилтай байв.

Төрсөн хүүхдийг 3 хонуулаад голцуу эх барьсан ээж, хар цай юм уу, цийдмээр угааж гурван бүст манцуйд өлгийдөж бэлгэ дэмбэрэлтэй нэр өгдөг заншилтай байв. Эдгээр ёс үйлдлээс гадна гэр бүлийн доторх өөр хоорондын эвсэг найрсаг, эелдэг зан харьцааг хүүхдийн цаашдын хүмүүжлийн зөв орчин гэж үздэг байжээ. Тиймээс "зөөлөнд эе зөв, зөвд шударга зөв" гэх буюу "зангийн зөөлөн нь, үгний цөөн нь" гэж хэлэлцдэг байна. Гэхдээ энд "зөөлөн зан" гэдгийг "үг зөөлөн үйл хатуу" буюу нөгөө "хайраа дотроо халаа гаднаа" гэдэг зарчимтайгаа холбон, эв эеийг хослуулан харьцах утгаар хэлсэн үг гэж ойлгогдож байна. Манай ард түмэн найрсаг амьдралыг насны жаргал гэж тооцоод "уцаар ихтийн хараах, ухаан муутын аашлахыг" үзэн ядаж "хээр алаг эхээс шийр алаг хүү төрнө", "үлгэргүй эхээс ичгүүргүй хүү" гэх юм уу, "хараалчийн хүү хараалч, худалчийн хүү худалч" гэж сургадаг нь эх эцэг эвсэг биш, хүмүүжлийн доголдолтой ахул хүүхэд нь мөн тийм уур уцаартай ааш араншинтай, муу зуршилтай хүн болно гэж үздэгийн баримт юм. "Гэр зуур эвээ, хот зуур малаа хичээж явахыг" чухалчилдаг энэ санааг ардын сургаал билгийн зохиолоос бүр ч тодорхой үзэж болно. "Ах дүүдээ ая тал сахигч, гэргий хүүхдээ тэтгэн чадагч, гэнэдэж буруу үг үл хэлэгч, уур унтуугүй" эцэг байх гэх юм уу, "ачит аав ээжээ машид хүндэтгэн ах дүү лүгээ зохицон найрамдаж, гэр орноо цэвэрлэн засагч" эх байх нь бусдад нэр хүндтэй нөлөөтэй байхын шинж гэж заасан нь үнэндээ гэр бүлийн доторх хүмүүжүүлэх орчинг тодорхойлсон хэрэг юм.

Гэр бүлийн ийм зан харьцаанаас гадна хүүхдийн еөрсдөд нь тавих анхаарал хангамжийг оруулдаг байжээ. Ард түмэн хэтэрхий хангалуун амьдрал хүүхдийн зан чанарыг эвдэнэ гэж үздэгээс "гашуунаар бүү тэтгэ, амттанаар бүү цатга. Өнгөнд бүү гялбуул, тансагт бүү умбуул" гэж сургадгаас тодорхой.

Хүүхдийг юунд сургаж хүмүүжүүлэхийг эрхэмлэдэг байв?

Ардын ерөөлд "эр хүний 10 эрдэмтэн болохыг бэлгэддэг" нь зөвхөн хөвгүүдийг төдийгүй, охидыг ч хүн болгон төлөвшүүлэх, тал бүрийн боловсролтой болгох гэж "гүн ухааны үүднээс боловсруулсан" ( Д. Дашжамц) үв тэгш хүмүүжлийн ерөнхий хөтөлбөр юм. Номд мэргэн (оюун ухааны), үйлэнд уран (хөдөлмөрийн), үгэнд цэцэн(хэл ярианы), нойронд сэргэг, дайнд баатар, далайд усч(бие бялдар, зориг хатуужлын), хуримд цовоо (гоо зүйн) хуулинд шударга (эрх зүйн), дээдэд зусаргүй, доодод найртай (ёс суртахууны) эдгээр шинж чанарыг эзэмшвэл зохино гэжээ. Хүүхдийг үв тэгш хүмүүжүүлэх энэ монгол сэтгэлгээ нь сурган хүмүүжүүлэгч С. Баясгалангийн үзэж байгаагаар хүний цаашдын төгс төгөлдөр хөгжил (үлэмжийн чанар, зохицол, туйллаг)-д хүрэх эрмэлзэл юм. Тиймээс төгс төгөлдөрт хүрэх арга замыг сургаал билгийн зохиолд заахдаа "эрдмийг утган авах шанага арвин. авсан эрдмийг шүүр мэт эс гоожуулан тосон тогтоох сав арвин. Нэгэнт тогтоосон эрдмийг цогцлон бүрдүүлэх оюун ухаан, цэцэн сэтгэл бөхжихийн хэрээр сониныг хичээх үйл арвин. Үйлийг бүтээх эрдэм бүрдвээс ашдын үйлс арвин" гэж "идэхийн саваас эрдмийн сав"-ынх нь онцлогийг харгалзан үзэх ёстойг зөв зүйтэй нээн үзүүлсэн байна.

Хүүхдийг хэдий үеэс сургаж хүмүүжүүлэхийг эрхэмлэдэг байв?

"Хүүхдийг багаас нь, хүлгийг унаганаас нь" гэдэг зүйр үгт хүмүүжлийн ажлыг нялх үеэс нь эхлэх ёстойг заасан бол "хүн болох хүүхдээсээ, хүлэг болох унаганаасаа" гэсэн тэр нэг зүйр үгт хүмүүжлийн үр дүн эрт илэрч, цаашид төлөвшиж болдгийг хэлсэн нь илт юм. Энэ нь хүүхдийг жирийн нэг хооллож, хоног хугацааг өнгөрүүлснээр аяндаа хүн болохгүй, харин сурган хүмүүжүүлэх ухаалаг, уйгагүй үйл ажиллагааны үр дүнд биелнэ гэсэн шинжлэх ухааны үндэс бүхий дүгнэлттэй зүй ёсоор тохирч байна. Ардын сургаал билигт "чадал тамир бадрах 10 наснаас дээш, чанд зориг эхэлж сургаал авах хомсдох" гэж өгүүлсэн нь хүүхдийг насны бага, цусны шннгэн үеэс нь сурган хүжүүжүүл гэсэн санаа болох нь ойлгомжтой.

Хүүхдийг яаж хүмүүжүүлж ирсэн бэ?

Ард түмэн хүүхдийг бага гэж басдаггүй, эв эеэр харьцаж тодорхой цагийн хуваариар хөхүүлэх, хуурайлж унтуулахыг хүмүүжлийн ач холбогдолтойд тооцдог байжээ. Тиймээс цаг нь болоогүй бол (хэрвээ бие нь зовиуртай л биш бол) хүүхдийг уйлагнах бүрийд хөхүүлэх, гар дээрээ авч бүүвэйлэхийг эрс татгалзаж, харин өлгийд нь хөдөлгөн саатуулахыг урьтал болгодог нь ёс дэгийн хүмүүжилд сургаж буй хэрэг юм. "Охин үйл мэтгэх гэж өдрөөр уйлдаг, хөвгүүн адуу манах гэж үүрээр уйлдаг" гэж ярьдаг нь "уйлж баймааж хүн болдог, майлж баймааж мал болдог" гэсэн үзлийнх нь илрэл юм.

Бүүвэйн жигд зөөлөн займчил, айзам намуун хэмнэл хүүхдийг тайвшруулах, нойрсуулах төдийгүй, эхийн санаа сэтгэлд ч таатай нөлөөлж бие нь тавирч, ангир шар уураг нь саамширдаг гэж эмч, сэтгэлзүйчид бичсэн байдаг нь оргүй үг биш. Эх эцгийн асрамж халамжид байгаа хэрнээ нялх хүүхдийн эндэгдэл нэлээд байгаагийн учир шалтгааныг эмч нар сульдаа, тэжээлийн дутагдал гэж оношилдог байна. Тэгвэл эдгээр өвчний үүслийн нэлээд хувийг хүүхдэд резинэн угж хэтэрхий хөхүүлснээс завьжны булчин суларч, тагнай нь үрэвсэж, хөхөө хөхөж чадахаа болих, хоосон агаар сорсоноос гэдэс нь дүүрэх зэрэг гажиг илэрдэг ажээ. Иймд бүүвэйн дуу бол "хий үгээр хэвтүүлж уран үгээр унтуулах" гэгчээр хүүхдийг тайвшруулах нойрсуулах увдист "эм" учраас "эцэг эхчүүдийн хүүхдээ эрүүл чийрэг өсгөж хүмүүжүүлэх" анхны хичээлийн нэг юм. Хүүхдийг ойр зуурын юм ажиглах чадвар суухын хамт түүний дээрээс (унинаас) эсгий үнэг юм уу, гялгар тоглоом уяж "хараагий нь тогтоохыг" эрмэлздэг нь үнэндээ анхаарлыг нь төвлөрүүлэх арга бөгөөд тэр нь юмыг танин мэдэх ухаарлын үндэс болдог гэсэн шинжлэх ухааны үндэстэй ойлголт юм.

Ард түмэн хүүхдээ багаас нь бүүвэйлж, уран үг, уян дуунд дасгаж сургахаас гадна өхөөрдлийн үгээр баясгаж ирсэн баялаг уламжлалтай. Нэг хоёр авиа хэлж гунганаад ирэхийн цагт эх эцэг, ахмад хүмүүс түүнд нь аль болох эелдгээр "Аль вэ миний хүү", "Эвий минь юу ярьж байгаа юм" гэх зэргээр өхөөрдөж ярихыг эрмэлздэг нь түүний өгүүлэхүйн эрхтэнийг бэхжүүлэх, сонсголыг нь хөгжүүлэх, харилцааны соёлд сургах халамж анхаарал юм. Хэдийгээр хүүхэд ойлгохгүй ч гэсэн өөртэйгээ ялдам харьцаж байгааг мэдэрч инээдэг. Энэ нь түүний сэтгэхүйд нөлөөлж, баяр баясгалан төрүүлдгийг батадгаж байна. Хүүхэд баяр баясгалантай байна гэдэг бол эрүүл чийрэг өсч бойжихын үндэс гэж ард түмэн үздэг. Тэгээд ч суниахад "сурсан болгон сугаар год» гэх, хуруугаа гозолзуулахад "бад байран, бадам хоорон, оо тоорон, отгон мээрэн, чигчий бүүвэй» гэж «тоолж» чигчийгий нь имэрч инээд наад болгодог. Энэ нь тоглоом наадмаар "тоо", үг хэлд сургах арга юм. Цаашид үгийн учир ойлгодог болоод ирэхээр хурууг "Эрдэм дэлхий, хурдан бугай, дундын дунд, захын загал, загасан бүүвэй" гэсэн утга бүхий үгээр "тоолох" юм уу, бүр тоглолт маягийн үг хэллэгэтэй болгодог байна. Тоо ван сургаалдаа "хэлж чадмагц эрхлэх дууг үл гаргана" гэсэн байдаг нь хүүхдийг өхөөрдөж байгаа нь энэ гэж аав ээж нь хэлээ хазаж "тэдэнд хэлгий хазгай үг хэлж болохгүй" гэсэн санаа болой. Ард түмэн хүүхдээ "хэлгий бол ухаан дутмаг" болохын шинж хэмээн үзэж, түүнээс урьдчилан сэргийлэх зорилгоор хэлэхэд бэрхтэй (р, л,б, м) авиа орсон "хар даага, бор даага", "элээ, хэрээ, галуу гурав", "мянган мөнгөн бөмбөг" гэх мэт үгийг олон дахин түргэн хэлүүлж сурган хэлийг нь зүгшрүүлдэг. Энэ нь хүүхдийн нас ахих тутам хялбар дөхмөөс хүнд рүү, хөнгөнөөс бэрх рүү сургах зарчмын дагуу "энэ эргэн дээгүүр эргэлдээд байгаа элээ хэрээ галуу гурав" гэх мэт урт хэллэгтэй өгүүлбэр болгон хэлүүлдэг аж.

Мөн хүүхдийн хэл яриаг хэлбэржүүлэх, үгийн нөөцийг баяжуулах, ой тогтцыг хөгжүүлэхийн тулд утгагүй холбоц болох жороо үг цээжлүүлж, сургадгийн жишээ нь: "монголын модон хүрзэ, хүрээний хүчин начин, начингиин наймал галуу, галууны ган өндөг"… гэх мэт болой. Ингээд хүүхдийн хэл эвлээд зүгширч юмны учир утгыг ойлгон элдвийг асууж (3 насны орчмоос) шалгаагаад ирэхийн үед зугаа үг хэлж, үгэн (аман) тоглоомоор тоглуулдаг нь тэдэнд "гурван үгний учир таниулж, гурвалжин нөхөөсний зүйдэл мэдүүлж" сургах хүмүүжлийн нэг арга хэрэглүүр юм. Тухайлбал, "Өөрийн хүү уйлж байна. Өвөө эмээ саатуулж байна. Бороо бороо орж байна. Ботго тугал төрж байна" гэх мэт юмыг энгийн хүүрнэсэн зугаа үг хэлүүлж байснаа хүүхдийг өсөх тутам "Дунд хуруу олох", "Сүмбэр уул босгох", "Хомхой хуруу барих" мэтийн ёс дэг, зан үйлийг таниулсан харилцаа үгийн хэллэгтэй гар хурууны тоглоом болж "хүндэрдэг" байна.

Зугаа үг цаашдаа хүүхдийн сониучирхан хариулт нэхдэг түм буман "яагаадад" тохирсон мэтгэлцээний маягтай, үлгэрийн хэлбэртэй болдог. Тухайлбал, Дарьганга ардын дунд хэлэлцдэг "Юу бөх (хэцүү) вэ?» гэдэг зугаа үгт - Юу бөх вэ? - Бяруу бөх. Бяруу бөх юм бол мөсөнд яагаад хальтардаг юм бэ? Мөс бөх. Мес бөх юм бол наранд яагаад хайлдаг юм бэ? Нар бөх. Нар бөх юм бол үүлэнд яагаад халхлагддаг юм бэ? Үүл бөх. Үүл бөх юм бол салхинд яагаад, туугддаг юм бэ? Салхи бөх. Салхи бөх юм бол ууланд яагаад хаагддаг юм бэ? Уул бөх. Уул бөх байтлаа оготнод яагаад нүхлүүлдэг юм бэ? Оготно бөх. Оготно бөх юм бол үнэгэнд яагаад баригддаг вэ? Үнэг бөх. Үнэг бөх юм бол анчинд яагаад алагддаг юм бэ? Анчин бөх. Анчин бөх юм бол бурханд яагаад мөргөдөг вэ? Бурхан бөх. Бурхан бөх гэж үү? гээд тахисан бурхнаа аваад чулуудтал бут үсрэхэд: Хар, бурхан бөх гээд байсан будаг шавар хоёр л байна шүү дээ гэж хэлэлцдэг. Иймэрхүү юмс үзэгдлийн учир шалтгаан, уялдаа холбоог таниулсан зугаа үг нь цаашдаа үйл явдалтай "Долоон бор оготно", "Өвгөн эмгэн хоёр", "Үнэг, зараа, чоно гурав", "Цэцэн туулай" мэтийн хошин богино үлгэр тогтоон ярьж сурахын эхлэл болдог.

Ард түмэн хүүхдийн ухаан бодлыг тэлэх хамгийн боломжтой сургалтын арга, хэрэглүүрт оньсого тааврыг тооцдог. Тиймээс эцэг эхчүүд орой бүр хүүхэдтэйгээ оньсого таалцаж. ойр тойрны эд юмсаас эхлэн орчлон хорвоогийн үзэгдэл, түүний мөн чанарыг таниулахыг эрмэлздэг юм. Хүүхдэдээ эхлээд тэдний мэддэг ойр зуурын юмаар тоочсон, зүйрлэсэн оньсого таалгаж байснаа цаашдаа арай хүндрүүлж, юмсын нэр, утгыг шилжүүлэн адилтгасан хийсвэрдүү оньсого болгох жишээтэй сургадаг байж. Оньсого нь аливаа юмны хэмжээ, хэлбэр төрх, өнгө зүс, дуу чимээ, хөдөлгөөн, яс чанар, мөн үүрэг зорилго зэргийг олон талаас нь гаргаж байдаг учраас хүүхдийн логик сэтгэхүй хөгжүүлэх шилдэг хичээл болдог нь тодорхой. Хүүхдээ нэлээд оньсого сураад ирэхээр нь хотныхоо хүүхэдтэй оюун ухааны нь сорих "тэмцээн хийж" хожигдогсдыг элдэв хэрэгцээгүй юмаар "худалдаж" инээд наргиан болгодог уламжлалтай. Тэрхүү "худалдах юмс" нь "шар нохойн шаант, бор нохойн богтос, оосоргүй хувин, оёоргүй бортог" юм уу, эсвэл "сэтэрхий тэвнэ, сиймхий хадаг, уранхай дээл, улгүй гутал" мэт (үгтэй) байдаг нь оньсого бага мэдэгч хүнийг ийм л үнэ хүндгүй болохыг "ичээж", улмаар олон оньсого сурах эрмэлзлийг нь өрнүүлэх зорилготой арга юм.

Хүүхдээ энэ мэт аман (үгэн) тоглоомоос гадна тэднийг ажигч гярхай болгох, ургуулан бодож сэтгэх, гар биеэр хийж гүйцэтгэх, мэдрэхүйн үйл ажиллагааг нь хөгжүүлэх терөл бүрийн наадгай бэлтгэн тоглуулдаг байжээ. Эрдэмтэн X. Дарамбазарын олж тогтоосон ардын 3000 гаруй наадмаас 3—7 насны хүүхдэд тохирох хөлөгт 48, эвхэх 9, хуруу гарын 3, биеийн тамирын (хөдөлгөөнт) 13, шагайн 18, сүүдэр 4, сүлжээ 8, эвлүүлэх 6, ээдрээ тайлах 4, оньсон 12 бүгд 132 наадгай байгаа аж. ("Хүүхдийн хүмүүжил" 1989 №-д үз) Малчид амьдралынхаа үндэс мал аж ахуйн арга ажиллагаа, аж төрөхийн үлгэр загвар болсон тоглоомоор хүүхдээ 3 настайгаас нь эхлэн тоглуулж сургадаг байна.

Хүүхдийг хөлд ормогц аяга таваг дөхүүлэх, ганц нэг аргал хоргол оруулах зэрэг "ажилд" уйгагүй сургаж эхэлдэг. Энэ нь тэдний хөдөлгөөний эвслийг хөгжүүлж, ардын үгээр судас шөрмөсий нь "чангатгаж" буй хэрэг. "Хүүхэдтэй хүний хөл амардаг, харин хэл амардаггүй" гэлцдэг нь тэдэнтэй зугаагүй ярьж, юмны учрыг ухаарах ойлгоход анхаар гэсэн санаа биз. Гэхдээ "үглэж сургахаас үлгэрлэж сургахыг" эрхэмлэж хувцас хунараа өмсөх, аяга халбагаа угаах, хурга ишиг хөөх, барих, хаших (хөгнөх) зэрэг хот суурин ажил хөдөлмөрийн явцад тэднийг байнга дагуулж "багшилдаг" байжээ. Энэ арга бол ардын сурган хүмүүжүүлэх зүйн хамгийн сонгомол арга болно. Хүүхдийг багаас аливаа юманд алмай, залхуу хүн болгохгүйн тулд "тоглоом тоотой нь дээр, толгой мөлжүүртэй нь дээр", "зүгээр суухаар зүлгэж суу", "ажил хийж хүн болдог, ар давж хүлэг болдог", "эрхийг сурахаас бэрхийг сур" гэх зэргээр сургаж тэдэнд таарч тохирох ажлыг заан хийлгэдэг. Тэднийг тэгэхдээ "бэлэнд ухасхийж, бэрхэд гэдэсхийдэг" болгохгүйн тулд "ажил хийвэл дуустал, давс хийвэл уустал" гэгчээр хийж эхэлсэн ажлыг нь шалгаж, өөреөр нь гүйцэтгүүлэхийг эрмэлздэг дадлага чадвар суулгах, юманд нухуур, шантрамтгай биш харин няхуур улаамтгай зан чанарт сургах арга юм. МУИС-ийн багш Ж. Лувсандоржийн судалгаагаар малчдын хүүхэд 5 настайдаа хурга хариулах, хонь саах, тугал туух, хороо хотоо цэвэрлэх, 6 настайдаа хурганы эзэн, 7 настайдаа хурдан морины эзэн, 8 настайдаа хонины эзэн, 12-14 настайдаа томчуулын хийдэг бараг бүх ажлыг хийж чаддаг болсон байдаг ажээ. Ингэж "багадаа сурахгүй ахул баахапдаа сурахгүй", "өсөхөд сурсан зан өтлөхөд бас дагана" гэж бага наснаас нь ажил хөдөлмөрт дуртай болгон зан чанарыг төлөвшүүлэн хүмүүжүүлэхийг эрхэмлэж ирсэн нь орчин үеийн сургалт хүмүүжлийн зорилт зарчимтай яв цав нийцдэг байна. Хүүхдийн бие махбод, сэтгэхүйн хөгжил сар жилээр биш, өдөр хоног цагаар хэмжигддэг болохоор хурдан өсч, төлжиж буй хүчин зүйлийг цаг алдалгүй ашиглаж, тодорхой зорилго чиглэлтэй, дэс дараалалтай сургаж хүмүүжүүлэх ажлыг гэр оронд нь тасралтгүй явуулахад анхаарах ёстой. Үүнд өөрийн гүн ухаан, сэтгэл судлалын үндэслэл, амьдралын олон зуун жилийн туршлагаар батлагдаж, нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн ардын сурган хүмүүжүүлэх зүйн энэ мэт дэвшилт өв уламжлалаас өргөн ашиглах шаардлагатай байна.

Ловор

Сургахад учир бий буюу тархи хэрхэн ажилладаг вэ?

Эртний грекийн түүхч Плутарх 2000 жилийн тэртээ “Хүний оюун ухаан бол жолоодож явах онгоц биш асаах ёстой гал юм” гэж хэлжээ. Өөрөөр хэлбэл хөгжүүлж чадвал бидний тархинд асар их нөөц агуулагдаж байдаг гэсэн үг юм. Гол нууц нь тэрхүү галыг хэрхэн яаж асаахдаа байдаг ажээ. Олон жилийн турш дан ганц цээжлэх муу эсвэл их цээжлэснээс ой тогтоолт сайжирдаг гэх мэт эсрэг тэсрэг үзлүүд, анги танхимд хашиснаас агаарт гаргаж гараар бариулж нүдээр харуулж сургах нь хүүхдийн сэтгэхүйг илүүтэй хөгжүүлнэ гэсэн шинэлэг санаанаас өгсүүлээд сурган хүмүүжүүлэгчид, сэтгэл зүйчид жирийн эцэг эхчүүд ер нь хүн бүр энэ сэдвээр өөрийн гэсэн бодолтой болжээ. Монголчуудын эртнээс сургаж ирсэн арга барил энэ цагийн төлөв байдал хоорондоо зөрчилдөж сонголтыг бүр хэцүү болгоно. Энэ тэр бодлыг шинжлэх ухааны үндэстэй харж үзвэл зарим зүйлийн тайлал аяндаа тунгаагдах нь урамтай. Үүний талаархи бодлоо эргэцүүлж тунгааж энд тэндээс уншсантайгаа холбож хуваалцъя.

 

Хүний оюун ухааны хөгжилд хамгийн их үүрэг гүйцэтгэдэг эрхтэн бол тархи юм. Тархины үйл ажиллагааг судалснаар сурах процессийг улам үр дүнтэй болгож болохыг биологчид олж тогтоосон байна. Олон жилийн турш судлаачдын анхаарлыг хүүхдүүд төрөлхи хэлээ тун бага насандаа төвөггүй сурдаг мөртөө сургуульд ороод өчнөөн жил заалгасан гадаад хэлийг арай л гэж ойлголцох төдий түвшинд эзэмшдэг үзэгдэл татсаар байна. Өнөөдөр Монголд  чадалтай тэнхээтэй болгон нь хүүхдээ гадаад хэл эрчимтэй заадаг эсвэл гадаад хэл дээр хичээлээ заадаг сургуульд үнэ хөлс хайрлахгүй сургадаг болжээ. Үр хүүхэддээ хамаг сайн сайхнаа зориулъя гэсэн ээж аавыг шүүмжлэх арга алга. Харин энэ хэр үр дүнтэй вэ гэвэл өөр хариулт гарч ирнэ. Хүүхдүүд бага насандаа өөр аргаар сурдаг юм болов уу? Эсвэл тархиныхаа өгт өөр хэсгүүдийг идэвхижүүлж чаддагт нууц нь оршдог уу? Энэ асуултанд хариулт өгөхөө түр хойшлуулъя. Биологчдын судлаж тогтоосноор аливаа зүйлийг амжилттай сурж тогтооход сэтгэл хөдлөл чухал бүр шийдвэрлэх үүрэгтэй ажээ. Учир нь ямар сэтгэл хөдлөлийг сурах зүйлийн агуулгатай холбосон байна түүнээс шалтгаалан мэдрэлийн өөр өөр системүүд хөдөлгөөнд ордог аж. Тэгэхээр сэтгэл хөдлөл гэдэг бол зүгээр нэг дагалдах мэдрэмж биш сурах үйл явцын нэг чухал дэвсгэр болж байгаа юм. Хэт айсан үед тархины үйл ажиллагаанд лимбийн системд багтах Amygdala хэмээх самарын чинээ эрхтэн нөлөөлдөг байна. Лимбийн систем гэж тархины сэтгэл хөдлөл, мэдрэмж төрдөг тэр хэсгийг нэрлэдэг ажээ.

Энэ эрхтэн идэвхижиснээр тархины бүх үйл ажиллагаа зөвхөн тэр айх болсон шалтгааныг зайлуулахад чиглэдэг байна. Өөрөөр хэлбэл сайн сурахгүй бол зодуулна гэж хүүхэд айж байвал тархи сурах мэдэх биш харин зодуулахгүй гэж хамгийн энгийн системээр ажиллаж эхэлнэ. Аливааг сэтгэн бодох ургуулах гэх мэт үйлдлүүд хийгдэхгүй гэсэн үг.  Ингэж сурахын өөр нэг сул тал нь агуулгатайгаа эвгүй таагүй сэтгэл хөдлөлүүдийг холбож эхэлдэгт байдагт байна. Эргээд ийм байдлаар сурсан зүйлээ хүн эргэн санахад айдас төрөх, дотор муухай оргих, гэдэс эвгүйрэх зэрэг үзэгдлүүд ажиглагддаг байна. Энэ процессууд сэтгэл зүйд биш шууд тархинд болж байгаа биологийн үзэгдлүүд юм. Тэдний хүүхдийг хар эсвэл чи үүнийг сурахгүй бол гудамжинд гарч бид шившгээ дэлгэнэ гэх мэтчилэн сүрдүүлэх нь үр дүнгээ өгч байгаа мэт сэтгэгдэл төрүүлэх боловч үнэндээ хамгийн үлдэцгүй сурах аргын нэг гэдэг нь харагдаж байна.

Монголд өнөөдөр хүүхэд болгонд нэг компьютер гэж уриалан ингэснээр хүүхдийн сэтгэн бодох чадварыг нэмэгдүүлнэ гэдэгт толгой дараалан итгэх болжээ. Тэгвэл зурагт үзэх болоод компьютер тоглож байхад тархинд болж байгаа үйл явцыг ажиглавал энэ нь сайныг биш саарыг авчирч байгаа юм. Хүний тархи нүдээр харж байгаа үйлдлүүдийг байнга нэрлэж ингэж санах ойд хадгалдаг. Компьютер тоглоомын зураг маш хурдтай солигдож өнгөрдөг учир тархи тэр бүх үйлдлүүдийг нэрлэж амждаггүй. Иймээс хүүхэд үзсэн харснаа эргэж хүнд ярихдаа мөн өөрөө санахдаа муу байдаг байна. Түүнчлэн тэр их хурдацтай ертөнцөд дассанаар бодит амьдрал дээр болж байгаа үйлдлүүд хэт удаан мэт санагдаж бачимдах уурлах зэрэг араншин гаргахад хүргэнэ. Улмаар бодит ертөнцөөс тасарч хүлээн авах чадваргүй болдог байна. Энэ нь зөвхөн компьютер тоглоомд төдийгүй зурагт үзэх, интернет ертөнцөөр аялахад ч хамаатай. Ялангуяа бага насны хүүхэд хэт их зурагт үзэх нь хожмоо сэтгэн бодох чадварт нь нөлөөлж болзошгүй. Учир 2-4 насандаа хүүхэд тархиндаа аливаа эд зүйлсийг зураг болгон төсөөлж эхэлдэг байна. Өөрөөр хэлбэл машин гэж сонсоод хараагүй байж энэ иймэрхүү хэлбэр дүрстэй өнгөтэй дуутай зүйл байж болзошгүй гэж төсөөлнө. Хэт их зураг эрээлжилсэн дэлгэц удаан харах нь тархинд болж буй энэ процессийг саатахад хүргэдэг ажээ. Зөвхөн бага насны хүүхэд төдийгүй өсвөр насныханд ч зурагт удаан харах муу. Энэ насанд анхаарал сарних нэг зүйлийг удаан ажиглах чадвар сулардаг байна. Яагаад гэхээр дэлгэцээр гарч байгаа дүрс хүүхэд өөрөө сонгон харж байгаа биш цаанаас харуулж байгаа зурагнууд юм. Ингэж тархины шилж сонгон анхаарлаа төвлөрүүлэх явцыг саатуулснаар анхаарал байнга сарнидаг зуршилтай болох аюултай. Төсөөлөн бодох чадвар тархинд доорхи аргаар явагддаг. Хүний тархинд судлаачдын нэрлэдэгээр пирамидан эсүүд бий. Хоорондоо холбоотой эсүүд хамтдаа идэвхижсэнээр тархинд мэргэжлийн хүмүүсийн хэлдгээр ассемблей буюу энгийн үгээр тайлбарлахад оч үсэрч гал авалцдаг байна. Жишээ нь алимыг харах тоолонд тархинд тодорхой эсүүд идэвхижиж тархинд алим гэсэн сигнал өгч байдаг. Үүнийг дахин дахин давтсанаар удаандаа алимыг бүтнээр нь биш зөвхөн хэсгийн нь харах төдийд нөгөө эсүүд идэвхижиж тархи алимны дүрсийг өөрөө төсөөлөн бодох чадварын тусламжтай гүйцээж чаддаг байна. Тархи энэ үйлдлийг байнга давтаж байх хэрэгтэй. Байнга цаанаас өгсөн хурдан солигддог зураг дүрсийг харснаар энэ чадвар буурна. Тогтоох чадвараа сайжруулъя гэвэл мөн энэ процессийг ашигладаг байх хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл тогтооё гэсэн дүрсээ ойр ойрхон тэгэхдээ богино хугацаатай ажигла. Удахгүй тэр дүрсийг харах тоолонд идэвхиждэг эсүүд дадлагажин тархи тэр дүрсийг тогтоодог болно. Гэхдээ тархинд явагддаг бүх үйлдлүүд ухамсартайгаар хийгддэг гэвэл үгүй. Хүүхдүүд эх хэлээрээ ярихдаа дүрмээ мэдэхгүй ч зөв ярьдаг. Жишээ нь эр эм эгшиг гэдгийг огт мэдэхгүй ч мэдлэгээ гэж ярихаас мэдлэгаа гэж яридаггүй. Саяхныг болтол эрдэмтэд судлаачид хүний тархинд болдог үйл явцыг дан ухамсартайгаар үйлдэгддэг гэж боддог байжээ. Тэгвэл тархины үйл ажиллагааг судласнаар ой тогтоолтонд яаж гэдэг нь биш юу гэдэг нь хадгалагддаг болохыг мэджээ. Тэгэхээр хүүхдэд юм заахын тулд дүрэм ярих биш олон жишээ авч тогтоолгох нь илүү үр дүнтэй. Дүрмийг нь тэд нар яваандаа ойлгох болно. Энэ нийтлэлийн эхэнд гадаад хэлийг хэдэн наснаас хэрхэн яаж заавал дээр вэ гэдэг асуултын хариултыг дурьдаагүй байгаа. Нялх хүүхэд энэ ертөнцийн бүх авиаг дуудаж таниж чаддаг. Япон хэлэнд р авиа байдаггүй ч япон хүүхдүүд мөн нялхдаа р авиаг зөв тод дуудаж чаддаг байна. 9 сартайгаасаа энэ чадвар нь арилж хүүхдүүд зөвхөн өдөр тутам сонсож байгаа авиануудаа дууриана. Хүүхдэд гадаад хэл заахад хэзээ ч эртдэггүй. Гол анхаарах юм нь тэр гадаад хэлийг төрөлх хэлтэй хүнээр заах хэрэгтэй. Учир нь зөвхөн төрөлхи хэлээрээ ярьж байгаа хүмүүс зөв аялгаар дууддаг байна. Хүүхдүүд хэлний дүрэм гэдгийг мэдэхгүй тул гадаад хэлийг аялгын нь сонсож сурдаг байна. 4 наснаасаа өмнө гадаад хэлийг давхар сурсан хүүхдүүд зөвхөн тэр хэлээ төдийгүй өөр хожмоо сурсан бүх гадаад хэлийг яг тэр мэдрэлийн сүлжээндээ суулган сурдаг ажээ. Өсвөр насандаа эсвэл бүр том болсон хойноо сурж эхэлж байгаа хүн шинэ сурсан гадаад хэл болгоноо шинэ мэдрэлийн сүлжээг тархиндаа үүсгэж сурдаг байна. Иймээс хэл сурах процесс илүү удаан үргэлжилдэг илүү түвэгтэй ч байдаг байна. Тэгэхээр хүүхэддээ багаас нь гадаад хэл заах нь тун зөв боловч хэнээр заалгахаас их зүйл шалтгаална. Судлаачдын нэмэрлэх өөр нэг зүйл бол гадаад хэлээс гадна хөгжмийн зэмсгээр тоглож сургах нь хүүхдийн тархийг хөгжүүлэхэд чухал түлхэц болдог ажээ. Нэгдүгээрт энэ нь хүүхдийн нэг зүйлд удаан анхаарлаа төвлөрүүлэх чадварыг эрс сайжруулдаг. Хоёрдугаарт хөгжмийн зэмсэг эзэмших нь хүүхдийн ой тогтоолтыг чадваржуулж тэвчээртэй хүлээцтэй болгодог. Мэргэжлийн хөгжимчдийн тархины зарим хэсгүүдийг жирийн хүмүүсийн тархитай харьцуулбал даруй 130 хувиар илүү байдаг байна. Хөгжмийг хүний сэтгэн бодох чадварыг хөгжүүлэх хамгийн хүчтэй зүйлсийн нэг гэдэгтэй судлаачид санал нэгтэй байдаг ажээ.

Тархины үйл ажиллагааг ойлгох нь хүүхдийн сурах чадварыг нэмэгдүүлэхэд нөлөөтэй гэдэг нь ойлгомжтой. Гэвч хүүхдүүд маань зөвхөн тархинаас биш зан авир, сонирхол авъяас чадвар гээд олон зүйлийн зохицол юм. Тэднийгээ хөгжүүлж чадах эсэх нь эцэг эх биднээс шууд шалтгаалах учир мэдлэгт дусал нэмэр гээд сүүлийн үеийн судлаачдын нээлт эрдэм шинжилгээний ажлын үр дүнг нэгтгэн үүнийг бичвэй. Анхаарал тавьсан уншигч авхай танд баярлалаа.